कुंभ मेळ्याच्या वेळी शेअर बाजारात मंदी येण्याची काही संभाव्य कारणे असू शकतात. ही मंदी नेहमीच ठरलेली नसली तरी काही विशिष्ट घटकांमुळे त्या काळात बाजारात घसरण दिसू शकते.

1. लिक्विडिटी (Liquidity) कमी होणे

कुंभ मेळ्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर रोकड (cash) अर्थव्यवस्थेत खेळती होते. व्यापारी, धार्मिक संस्था, आणि सरकार मोठ्या प्रमाणावर खर्च करतात, ज्यामुळे बऱ्याच गुंतवणूकदारांचे पैसे शेअर बाजारातून बाहेर पडतात. रोकड कमी झाल्याने बाजारात विक्रीचा (selling pressure) दबाव वाढतो, आणि त्यामुळे शेअर्सचे दर घसरतात.

2. सोने आणि स्थावर मालमत्तेकडे (Real Estate) वळण

भारतात धार्मिक आणि सांस्कृतिक प्रसंगी सोने खरेदी करण्याची प्रथा आहे. कुंभ मेळ्याच्या काळात अनेक गुंतवणूकदार सोने आणि स्थावर मालमत्तेत (real estate) गुंतवणूक करण्याकडे कल वळवतात. यामुळे शेअर बाजारातून पैसे बाहेर जातात आणि मागणी घटल्याने मंदी येते.

3. FII (Foreign Institutional Investors) गुंतवणुकीत घट

परदेशी गुंतवणूकदार (FII) भारतीय बाजारातील मागणी आणि आर्थिक घडामोडींचा विचार करून निर्णय घेतात. कुंभ मेळ्यासारख्या मोठ्या धार्मिक कार्यक्रमांदरम्यान अर्थव्यवस्थेतील पैसा इतर ठिकाणी वळवला जातो, त्यामुळे काही परदेशी गुंतवणूकदार बाजारातून बाहेर पडण्याचा निर्णय घेतात.

4. स्थानीय उद्योग व इन्फ्रास्ट्रक्चर गुंतवणूक

सरकार आणि खाजगी कंपन्या कुंभ मेळ्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर पायाभूत सुविधा (infrastructure) प्रकल्पांवर खर्च करतात. हे पैसे शेअर बाजारात न गुंतवता रस्ते, पूल, स्वच्छता, आणि सुरक्षेसाठी वापरले जातात. त्यामुळे बाजारात नवीन गुंतवणूक कमी होते.

5. सामाजिक आणि राजकीय घटक

कुंभ मेळ्यासारख्या मोठ्या धार्मिक कार्यक्रमांदरम्यान सरकार आणि प्रशासनाचा मोठा भर सुरक्षेवर आणि व्यवस्थापनावर असतो. यामुळे काही वेळा बाजारातील धोरणात्मक निर्णय लांबणीवर पडतात, ज्यामुळे गुंतवणूकदार अनिश्चिततेमुळे बाजारातून पैसे काढतात.

6. इतिहास आणि मानसशास्त्र (Market Sentiment)

काही विशिष्ट ऐतिहासिक ट्रेंडमुळे गुंतवणूकदारांचा विश्वास कमी होतो. जर भूतकाळात कुंभ मेळ्याच्या वेळी मंदी झाली असेल, तर काही गुंतवणूकदार अशा काळात शेअर्स विकण्याचा निर्णय घेतात, ज्यामुळे बाजारावर नकारात्मक परिणाम होतो.

निष्कर्ष:

कुंभ मेळ्याच्या काळात मंदी येण्याचे मुख्य कारण म्हणजे रोकड प्रवाह (cash flow) बाजारातून बाहेर जाणे, सोन्याच्या आणि स्थावर मालमत्तेच्या गुंतवणुकीत वाढ, आणि गुंतवणूकदारांचा सावध दृष्टिकोन. मात्र, ही मंदी कायमस्वरूपी नसते, आणि मेळा संपल्यानंतर बाजार पुन्हा स्थिर होऊ शकतो.

वरील माहितीला जोड देणारी पूर्वीची काही उदाहरणे पाहू.

कुंभ मेळा आणि शेअर बाजारातील घसरण यांच्यातील संबंध दर्शविणारी काही उदाहरणे खालीलप्रमाणे आहेत:

1. २००४ उज्जैन कुंभमेळा:

कालावधी: ५ एप्रिल २००४ ते ४ मे २००४

सेन्सेक्स परतावा: -३.३%

2. २०१० हरिद्वार कुंभमेळा:

कालावधी: १४ जानेवारी २०१० ते २८ एप्रिल २०१०

सेन्सेक्स परतावा: -१.२%

3. २०१३ प्रयागराज कुंभमेळा:

कालावधी: १४ जानेवारी २०१३ ते ११ मार्च २०१३

सेन्सेक्स परतावा: -१.३%

4. २०१५ नाशिक कुंभमेळा:

कालावधी: १४ जुलै २०१५ ते २८ सप्टेंबर २०१५

सेन्सेक्स परतावा: -८.३%

5. २०१६ उज्जैन कुंभमेळा:

कालावधी: २२ एप्रिल २०१६ ते २१ मे २०१६

सेन्सेक्स परतावा: -२.४%

6. २०२१ हरिद्वार कुंभमेळा:

कालावधी: १ एप्रिल २०२१ ते १९ एप्रिल २०२१

सेन्सेक्स परतावा: -४.२%

वरील आकडेवारीनुसार, गेल्या २० वर्षांत झालेल्या प्रत्येक कुंभमेळ्यादरम्यान सेन्सेक्समध्ये घसरण झाली आहे. तथापि, कुंभमेळा संपल्यानंतरच्या सहा महिन्यांत सेन्सेक्सने सहापैकी पाच वेळा सरासरी ८% सकारात्मक परतावा दिला आहे.

या घडामोडींचे नेमके कारण स्पष्ट नाही, परंतु काही तज्ज्ञांच्या मते, कुंभमेळ्यादरम्यान मोठ्या प्रमाणावर लोकांचे स्थलांतर, उपभोग पद्धतीत बदल, आणि आर्थिक क्रियाकलापांमध्ये तात्पुरती घट यामुळे गुंतवणूकदारांमध्ये जोखीम-टाळण्याची भावना निर्माण होऊ शकते, ज्याचा परिणाम शेअर बाजारावर होतो.

अधिक माहितीसाठी संपर्क करा:

Prepared by:
Mr. Atul Kulkarni
CERTIFIED FINANCIAL PLANNER®️ | MBA Finance
Contact: 9967447032